Kinderen en chatbots: de bot in Messenger heeft altijd tijd

Ongeveer 2 miljoen Poolse kinderen van 7 tot 14 jaar gebruiken regelmatig Messenger en WhatsApp. Tussen een gesprek met hun moeder en de klaschat staat daar ook een bot van Meta klaar. Een kind in crisis wacht soms maanden op een afspraak bij een psychiatrische hulpverlener, terwijl een bot binnen een seconde antwoordt, op elk moment en altijd vriendelijk. Volgens mij is het probleem niet dat een machine met kinderen praat. Het probleem is dat die machine vaak als enige tijd voor hen heeft, terwijl de Poolse wet daar helemaal geen oog voor heeft.

In 1966 schreef Joseph Weizenbaum van MIT ELIZA, een eenvoudig programma dat een psychotherapeut nadeed door elke zin van de gesprekspartner met een vraag te beantwoorden. Later vertelde hij dat zijn secretaresse, die het programma had zien ontstaan en precies wist dat het maar uit een paar honderd regels code bestond, hem na een paar uitwisselingen vroeg de kamer uit te gaan. Ze wilde alleen met de machine praten. Weizenbaum was daar zo door geschokt dat hij de rest van zijn leven waarschuwde tegen het toevertrouwen van gevoelens aan machines. In zijn boek uit 1976 schreef hij dat zelfs een heel kort contact met een relatief eenvoudig programma bij volkomen normale mensen sterke illusies kan oproepen.

Zestig jaar later hoeft niemand meer gevraagd te worden de kamer uit te gaan. Sinds 19 maart 2025 is Meta AI in Polen beschikbaar in Messenger, WhatsApp, Instagram en Facebook; sinds november 2025 spreekt de assistent Pools. Je hoeft in een chatvenster alleen maar op het blauwe rondje te tikken. Onderzoeksbureau Gemius beschreef dit in juli met een zin die in elk handboek voor ouders zou moeten staan: in WhatsApp en Messenger verschijnen „chats met een AI-bot naast gesprekken met familie en vrienden”.

In juli gaf ik op mijn blog in het artikel De beste gesprekspartner die ik heb, bestaat niet zelf toe dat ik soms midden in de nacht een chat open en iets schrijf wat ik tegen geen enkel levend mens zou zeggen. Ik ben volwassen, weet hoe een taalmodel werkt en controleer beroepsmatig wanneer het dingen verzint. Toch begrijp ik Weizenbaums secretaresse. Een tienjarige heeft geen van mijn beschermende kennis.

De cijfers die niemand wilde zien

Op 15 juni 2026 werd in het Poolse parlement het rapport „Internet kinderen 2026” gepresenteerd, samengesteld door het Instituut voor Digitaal Burgerschap, Gemius en Poolse Internetonderzoeken. De grootste kracht van het rapport is de methode: geen enquête waarin kinderen vertellen wat ze doen, maar een passieve meting van wat er daadwerkelijk op hun apparaten gebeurt. 2,6 miljoen kinderen van 7 tot 14 jaar gebruiken internet, oftewel 81 procent van die leeftijdsgroep. Ze besteden er gemiddeld 4 uur en 25 minuten per dag aan, ruim een uur meer dan de gemiddelde volwassen internetgebruiker. 56 procent zet de smartphone tussen zes en acht uur ’s ochtends aan, en ongeveer een op de drie opent dan Messenger.

ChatGPT, via de app en de browser, bereikt maandelijks 43 procent van de kinderen in deze leeftijdsgroep; 15 procent gebruikt het dagelijks. Apps die speciaal zijn gemaakt om relaties met bots op te bouwen, de zogeheten AI-metgezellen, bereiken onder de jongste kinderen slechts 2 procent. Dat zou geruststellend kunnen zijn, als niet meteen daarna deze zin volgde: ongeveer 2 miljoen kinderen gebruiken regelmatig WhatsApp en Messenger, met ingebouwde AI-bots, hoewel de gebruiksvoorwaarden van deze apps toegang vanaf 13 jaar voorschrijven. 55 procent van de kinderen van 7 tot 12 jaar gebruikt regelmatig diensten waarvoor de voorwaarden een minimumleeftijd van 13 jaar vermelden.

Ik moet hierbij een kanttekening plaatsen die in sommige samenvattingen ontbrak. Het rapport meet niet hoeveel kinderen daadwerkelijk met Meta AI praten. Het meet hoeveel kinderen chatapps gebruiken waarin de bot beschikbaar is. Dat is niet hetzelfde, en eerlijk gezegd weten we niet hoe groot het verschil is. Eén bedrijf ter wereld weet dat wel: Meta.

Oudere kinderen praten zeker met machines. Volgens het NASK-onderzoek „Tieners 3.0”, dat in het najaar van 2024 werd uitgevoerd onder 3.655 leerlingen vanaf de zevende klas, gebruikte 70 procent van de tieners AI, 53 procent ChatGPT en 12 procent Character.AI, een app voor gesprekken met verzonnen personages. Uit hetzelfde onderzoek komt een cijfer dat meer over volwassenen zegt dan over kinderen: 58 procent van de ouders zegt te controleren tot welke inhoud hun kind toegang heeft, maar slechts 18 procent van de tieners bevestigt dat er daadwerkelijk toezicht is.

De bot concurreert niet met je moeder, maar met de wachtlijst

In juni 2026 publiceerde „JAMA Pediatrics” een onderzoek van een team van RAND Corporation onder leiding van Ryan McBain. Meer dan duizend jonge Amerikanen van 12 tot 21 jaar kregen de vraag of ze een chatbot om advies hadden gevraagd wanneer ze verdrietig, boos, angstig of gestrest waren. Dat had 19,2 procent gedaan, tegenover 13,1 procent een jaar eerder. 91,7 procent vond het advies enigszins of erg behulpzaam. 63,3 procent had het aan niemand verteld; slechts 16,4 procent had het met een vertrouwde volwassene gedeeld. De auteurs schrijven voorzichtig dat chatbots een tekort aan emotionele steun kunnen opvullen. Ze waarschuwen ook dat de hoge waardering kan voortkomen uit de neiging van modellen om gebruikers naar de mond te praten en het met hen eens te zijn.

Het onderzoek is Amerikaans. Vergelijkbare Poolse cijfers zijn er niet, maar het gat dat chatbots opvullen is hier groter. De Poolse Rekenkamer stelde vast dat in 2022 3,5 procent van de kinderen psychiatrische zorg kreeg, terwijl 9 tot 14 procent die nodig had. De maximale wachttijd voor een afspraak bij een polikliniek voor stabiele gevallen liep op tot 568 à 731 dagen. Het Poolse ministerie van Volksgezondheid meldde in 2025 dat er 568 kinder- en jeugdpsychiaters waren, de helft meer dan tien jaar eerder, maar nog steeds te weinig. De stichting Wij Geven Kinderen Kracht, die de hulplijn 116 111 beheert, meldde in januari dat het aantal interventies om gezondheid en leven te redden in 2025 met ruim 40 procent was gestegen. Beata Wojtkowska, vicevoorzitter van de stichting, zei toen dat kinderen steeds vaker steun zoeken bij AI-tools, (vertaald uit het Poolse origineel:) „die de relatie met naasten en vertrouwde volwassenen of echte, veilige hulp niet kunnen vervangen”.

Dezelfde stichting publiceerde enkele jaren geleden een zin die ik niet kan vergeten: kinderen zeggen dat een gesprek van 30 minuten met een hulpverlener van de hulplijn het langste is wat ze ooit van volwassenen hebben gekregen.

De bot in Messenger wint niet van je moeder. Hij wint van de wachtlijst, van de bezette hulplijn en van de volwassene die zegt: „Niet nu.”

Piotr Olszewski, onafhankelijk auteur

Monika, de Poolse ombudspersoon voor kinderrechten, verwoordde het in september in Karpacz eenvoudiger dan welk rapport ook: „kunstmatige intelligentie is altijd aardig”. Als een jongere iets aan een volwassene vraagt, krijgt die soms te horen: „Niet nu, val me niet lastig.” De machine antwoordt: „Wat fijn dat je het me vraagt.” In een brief aan de ministers van Volksgezondheid en Digitalisering schreef de ombudspersoon in januari dat jongeren, door gebrek aan aandacht van volwassenen, eenzaamheid en druk op school, AI steeds vaker zien „als iemand die er altijd is en hen altijd begrijpt”. Ze noemde dit verschijnsel kunstmatige intimiteit.

Vriendelijkheid zonder verantwoordelijkheid

„Altijd aardig” is niet hetzelfde als „altijd goed”. Psycholoog Marta Wojtas, verbonden aan FDDS, beschreef chatbots als gesprekspartners die „altijd beschikbaar, altijd aardig en probleemloos” zijn en vinden dat alles wat we zeggen en doen goed is. Voor een volwassene is dat gemakkelijk. Voor een tiener die soms „nee” moet horen, is het een valkuil.

Nomisha Kurian van de Universiteit van Cambridge beschreef in 2024 wat zij de empathiekloof noemde. Kinderen zien chatbots bijzonder gemakkelijk als bijna menselijke vertrouwelingen, terwijl de modellen niet begrijpen met wie ze praten. Ze haalde een geval aan waarin Snapchat My AI een gebruiker die zich voordeed als een dertienjarig meisje advies gaf over de voorbereiding op seks met een 31-jarige. In augustus 2025 berichtte Reuters over een intern document van Meta van meer dan 200 pagina’s, waarin stond dat bots „romantische of sensuele” gesprekken met kinderen mochten voeren. Een voorbeeld van een goedgekeurd antwoord aan een achtjarige luidde: elke centimeter van jou is een meesterwerk. Meta bevestigde dat het document echt was en verwijderde deze passages pas na vragen van journalisten. Het is hetzelfde bedrijf waarvan de bot tegenwoordig beschikbaar is in Messenger voor twee miljoen Poolse kinderen.

Er zijn ook verhalen die in een tragedie eindigen, en daar mag je niet lichtzinnig over schrijven. De zestienjarige Adam Raine uit Californië maakte in april 2025 een einde aan zijn leven; zijn ouders klaagden OpenAI aan. Zijn vader getuigde in september 2025 voor de Amerikaanse Senaat: „Wat begon als hulp bij huiswerk, werd geleidelijk een vertrouweling en daarna een zelfmoordcoach.” OpenAI stelt in de rechtbank dat het product verkeerd is gebruikt en dat ChatGPT de jongen meer dan honderd keer naar zijn naasten en naar hulp heeft verwezen. De zaak loopt nog. Character.AI trof in januari 2026 een schikking met de moeder van de veertienjarige Sewell Setzer en vier andere families. Eerder had het bedrijf minderjarigen al de mogelijkheid ontnomen om open gesprekken met bots te voeren. Ik schreef over deze rechtszaken in het artikel Families van slachtoffers klagen OpenAI aan.

Ik trek deze tragedies niet door naar Polen en beweer niet dat ze gebruikelijk zijn. Ik haal ze aan omdat ze laten zien waar de grens van deze technologie ligt: vriendelijkheid zonder verantwoordelijkheid. Een model antwoordt alsof het om je geeft, maar niemand aan de andere kant merkt het als een kind niet meer schrijft.

Polen reguleert het internet van gisteren

Wat doet de Poolse overheid? Best veel, alleen niet op dit gebied.

Op 2 juni 2026 nam de Poolse ministerraad een wetsvoorstel aan om minderjarigen te beschermen tegen toegang tot onlinepornografie, met een domeinregister bij UKE en leeftijdsverificatie via mObywatel. Het voorstel ligt in het parlement. Chatbots vallen er niet onder. In februari kondigde minister van Onderwijs Barbara Nowacka een verbod op sociale media voor kinderen onder de 15 aan, naar Australisch voorbeeld. Konrad, van de Poolse staatscommissie tegen seksueel misbruik van minderjarigen onder de 15, zei toen dat de beperkingen ook Messenger en WhatsApp zouden moeten omvatten. Die zijn een „nieuwe, verborgen zone” van het internet geworden. Ik heb geen aanwijzing gevonden dat iemand die opmerking heeft opgepakt. Polen neemt ook niet deel aan de EU-pilot voor een app voor leeftijdsverificatie, waaraan onder meer Denemarken, Frankrijk en Spanje meedoen. Polen ontwikkelt een eigen route via mObywatel.

Magdalena Bigaj van het Instituut voor Digitaal Burgerschap zei, naar aanleiding van het feit dat het aandeel jongere kinderen op diensten met een minimumleeftijd van 13 jaar bijna niet was gedaald ten opzichte van een jaar eerder, dat dit laat zien „hoe dringend overheidsmaatregelen nodig zijn”. Volgens mij is de urgentie duidelijk, maar is het vizier gericht op het internet van gisteren. We bestrijden pornografie en TikTok, terecht, maar een bot in dezelfde app waarin een kind met oma chat, valt niet onder enige Poolse regel die specifiek voor kinderen geldt.

Het enige document dat dit probleem rechtstreeks benoemt, komt uit Brussel. Op 17 september 2026 presenteerde de Europese Commissie het voorstel voor de EU Kids Act. Het verbiedt chatbots zo te ontwerpen dat ze een relatie nabootsen en emotionele afhankelijkheid kunnen opwekken. Bots mogen gesprekken met kinderen standaard niet onthouden, kinderen onder de 13 mogen alleen met ouderlijk toezicht toegang krijgen en een bot die in een platform is ingebouwd mag zichzelf niet uit eigen beweging aan een kind presenteren. De boetes kunnen oplopen tot 6 procent van de omzet. Ik schreef hierover in het artikel over 6 procent van de omzet voor een chatbot die een vriend nadoet. Het is een goed voorstel, maar het moet nog door het Parlement en de Raad. Dat duurt meestal ongeveer twee jaar. Californië verplicht chatbots sinds januari 2026 om een bekende minderjarige minstens elke drie uur eraan te herinneren dat die met een machine praat. Australië heeft sinds maart 2026 leeftijdsverificatie verplicht voor AI-metgezellen. Sinds 2 augustus verplicht de AI Act bots om te melden dat ze een bot zijn. Voor een tienjarige die met het blauwe rondje praat, is die informatie ongeveer even effectief als de tekst „vanaf 13 jaar” in de gebruiksvoorwaarden.

De advocaat van de duivel

Tegenstanders van alarm slaan hebben serieuze argumenten. Ik ken ze goed, want elke nieuwe technologie heeft hetzelfde debat doorgemaakt.

In 1954 publiceerde psychiater Fredric Wertham „Seduction of the Innocent” en overtuigde hij de Amerikaanse Senaat ervan dat strips kinderen zouden bederven. Het resultaat was censuur in de hele sector. In 2012 liet onderzoeker Carol Tilley van de University of Illinois zien dat Wertham gegevens had gemanipuleerd, de leeftijd van kinderen had veranderd en hun woorden verdraaid. Amy Orben van Cambridge beschreef in 2020 de eindeloze cyclus van technologische paniek: radio, televisie, games, smartphones. Elke keer begint de wetenschap weer van voren af aan en is er niets vastgesteld voordat de volgende golf begint. Psycholoog Christopher Ferguson waarschuwde in 2025 dat rond chatbots een nieuwe morele paniek ontstaat, waarbij verdriet en angst het bewijs vertekenen. Er zijn ook argumenten aan de andere kant: uit het RAND-onderzoek bleek dat meer dan 90 procent van de jongeren het advies behulpzaam vond. McBain zei dat deze hulpmiddelen altijd beschikbaar zijn en een gevoel van privacy geven. Voor een kind dat 600 dagen op hulp wacht, kan een bot om drie uur ’s nachts beter zijn dan niets. Zelfs de Poolse ombudspersoon voor kinderrechten zei dat AI de relatie tussen volwassenen en jongeren paradoxaal genoeg kan verbeteren, als we de juiste lessen trekken.

Ik neem die argumenten serieus en stel daarom geen verbod voor. Toch zie ik twee verschillen met strips. Ten eerste vervalste Wertham gegevens, terwijl we nu beschikken over passieve metingen van apparaten en onderzoek dat in een peer-reviewed pediatrisch tijdschrift is gepubliceerd. Ten tweede, en belangrijker: een strip antwoordde niet. Hij prees de lezer niet, onthield diens naam niet en vroeg niet hoe de dag was geweest. Het enige wat ik eerlijk kan zeggen, is dat we niet weten waarover twee miljoen Poolse kinderen met de bot van Meta praten. En volgens het onderzoek in „JAMA Pediatrics” vertelt twee derde van de jongeren niemand over zulke gesprekken.

Wat je kunt doen zonder verboden

Dit is mijn mening. Er zijn een paar dingen die meteen kunnen gebeuren, zonder dat we op Brussel hoeven te wachten.

Ouders kunnen beginnen met een vraag die niets kost: praat je weleens met dat rondje in Messenger, en waarover? Niet als verhoor, maar uit oprechte nieuwsgierigheid. Een kind dat er met een volwassene over praat, hoort niet langer bij de twee derde die het aan niemand vertelt. De overheid kan chatbots toevoegen aan wetsvoorstellen die al in het parlement liggen, nu er toch een systeem voor leeftijdsverificatie via mObywatel wordt ontwikkeld. Ook kan ze Meta vragen om gegevens over het aantal Poolse accounts van gebruikers onder de 18 jaar dat met Meta AI praat, want de Digital Services Act biedt daarvoor mogelijkheden. Een school kan één mentorles besteden aan wat een taalmodel is en waarom het altijd met je meegaat. Het nieuwe curriculum voor informatica vraagt kinderen AI-hallucinaties te leren herkennen. Het is de moeite waard ze ook te leren vleierij te herkennen. Het belangrijkste is het duurste en minst spectaculaire: geld voor de hulplijn en de poliklinieken. Elk extra uur van een hulpverlener bij 116 111 is een uur waarin een kind met iemand praat die merkt dat het niet meer schrijft.